امروز با توجه به مسئله بیداری اسلامی و گسترش روزافزون اسلام و تفکر شیعی در جهان نیازمند دوری از هیجانات و جدل‌ها و اختلافات بیهوده و ایجاد فضای گفتمانی این‌چنینی هستیم. علامه امینی صاحب کتاب ارزشمند الغدیر با همین روش کتابی با آن عظمت و عمق و اعتبار نگاشت. اما کتب و نویسندگان بزرگ دیگری هم هستند که بهره گیری از سبک نگارش و نوع استدلال بر پایه مستندات مخالفین آنها برای ما درس‌های ارزشمندی خواهد داشت.

نقد تند ولی منصفانه علامه عسکری

علامه سید مرتضی عسکری از این دست پژوهشگران و نویسندگان زبردست است که با همین روش استدلالی اقدام به نگارش کتاب «نقش عایشه در تاریخ اسلام» نمود. علامه در این کتاب علاوه بر استناد به آیات قرآن کریم، از مهم‌ترین منابع حدیثی و تاریخی اهل سنت استفاده نموده و به بررسی گوشه‌هایی از وقایع صدر اسلام پرداخته است. وی احادیثی را که از عایشه نقل شده، جمع آوری و مقایسه کرده و از طریق سنجش این احادیث، تصویر روشن‌تری از پاره‌ای از وقایع تاریخی صدر اسلام ارائه نموده است. از آن رو که علامه عسکری، زندگانی عایشه را در ابعاد گوناگون و بدون غرض ورزی بررسی کرده است، این کتاب نزد دانشمندان منصف اهل سنت نیز از جایگاه بلندی برخوردار است. همین ویژگی سبب شده تا این کتاب به دیگر زبان‌ها نیز ترجمه و مورد اقبال قرار بگیرد. ترجمه انگلیسی آن، تحت عنوان «The role of Aisha in the history of Islam» منتشر شده است.

شناخت تاریخ اسلام نیازمند به شناخت احادیث عایشه

البته تلاش‌های علامه در این مسیر تنها به این کتاب منتهی نمی‌شود و تنها در زمینه روشنگری درباره تاریخ اسلام بیش از پنجاه جلد کتاب از او به یادگار مانده است. ضمن اینکه علاوه بر تألیف و تحقیق، دانشکده اصول الدین را ابتدا در بغداد و پس از اقامت در ایران، در شهر قم احیا کرد.

علامه عسکری بر این باور است که احادیث عایشه از مهم‌ترین منابع تاریخی صدر اسلام به شمار می‌روند و بدون شناخت بی‌طرفانه آنها نمی‌توان به شناخت صحیحی از آن مقطع تاریخی رسید. او معتقد است نباید به دلیل رعایت وحدت تلاش علمی را هم کنار بگذاریم بلکه راهش این است که در عین رعایت احترام و اتحاد، زمینه را برای فهم صحیح آیات قرآن و روایات پیامبر (ص) ایجاد نماییم.

شخصیت شناسی سیاسی

او ابتدا به بررسی نقش عایشه در دوران زندگی با پیامبر (ص) می‌پردازد و با بررسی منابع تاریخی این‌طور نتیجه می‌گیرد که عایشه زنی غیرتمند ولی همراه با حس حسادت شدید بوده است. نشانه بارز این امر نیز طرز برخوردش با سایر همسران و افراد خانواده حضرت است. تعصب شدیدی به منافع خویشاوندی و هم حزبی‌های خود دارد و همین مسئله است که او را به ایراد سخنان تند و حتی اعمال خشن وادار می‌نمود. احادیث او در دوران حکومت شیخین از نظر کمیت بسیار اندک و بیشتر در تایید خلافت پدرش و عمر بوده است.

در دوره عثمان ابتدا مانند همه بزرگان با او موافق بود ولی با روشن شدن جرقه‌های مخالفت علیه او با زیرکی از آمادگی مردم برای شورش بر ضد عثمان بهره برد. او که در سر هوای حکومت پسر عمویش طلحه را می‌پرورانید با صدور فتوای تاریخی خود مبنی بر قتل عثمان، کار وی را یکسره کرد.

متفاوت با سایر زنان

با نگاهی به زندگی عایشه خصوصا در مقطع تاریخی بعد از قتل عثمان روشن می‌شود که او زنی بسیار سیاستمدار و خلاق در عرصه صحنه سازی است. بر خلاف خصلت عمومی زنان، قوت قلب و جرات و البته خشونتی عجیب دارد. تا آنجا که وقتی در جنگ جمل شهر بصره را تصرف کرد، با کمال قوت قلب فرمان داد همه پاسبانان بیت المال را سر ببرند. پس از آن، با آرامش تمام، مانند یک فرمانده ورزیده، فرمان می‌داد در حالی که سر‌ها مانند برگ‌های خزان فرو می‌ریخت! در بخش‌های دیگر این کتاب به بررسی نقش معاویه در تاریخ اسلام و رابطه او با عایشه و سپس به مزایا و مشخصات عایشه و در بخش آخر نیز به پدیده حدیث سازی و حدیث سازان پرداخته شده است. همین بی‌طرفی و نقد منصفانه ولی روشن و صریح باعث شده تا حتی دانشمندان اهل سنت نیز نتوانند بر او خرده بگیرند. محمود ابوریه فقیه و دانشمند مصری، درباره این کتاب می‌نویسد: «مؤلف دانشمند مرتضی عسکری... تاریخ این بانو را نه آنگونه که اقتضای سیاست و هوای نفس و تعصب است، بلکه از منظر حقیقت جویی و با قلمی پاک و عاری از انحراف -که احترام علم و دین را نگه می‌دارد- بررسی کرده و در این راه از سرزنش هیچ سرزنشگری نهراسیده است.»این نکته مهمی است و نشان می‌دهد که می‌توان به صراحت نقد کرد، حق و باطل را تبیین نمود ولی در عین حال از اعتدال خارج و اسیر احساسات نابجا نشد. این ویژگی رمز ماندگاری و اثربخشی آثاری مانند «الغدیر» علامه امینی و «نقش عایشه در تاریخ اسلام» علامه عسکری است.