مجید لکیسهلوانی- در دورهی پهلوی، گفتمانی شکل گرفت که طی آن مکانیزمهایی برای بازگرداندن جنسیت به عرصه عمومی اعمال شد. این مکانیزمها در عرصههای گوناگون زبانی از جمله معماری، نقاشی، عکاسی، موسیقی، تئاتر و سینما به شکل جدیدی از گفتمان تبدیل گردید. .در این دوگونه نهاد اعمال قدرت شکل گرفت. نهادهایی که در جستوجوی کنترل جنسیت به منظور رهاسازی آن و یا بهگونهای در جستوجوی بیان آزادانهی سکس در عرصهی عمومی بودند و دیگر نهادهایی که در برابر این مکانیزم، مکانیزمهای مقاومتی را شکل دادند.
در سال 1283ه.ش. اولین سالن سینما در خیابان چراغ گاز تهران، توسط «میرزا ابراهیم خان صحاف باشی» افتتاح شد که به نمایش فیلمهای کوتاه پرداخت و با نکوهش سینما توسط تندروهای مذهبی تعطیل شد. سال 1300ه.ش. کلوپ «ایران جوان» توسط جوانهای تحصیلکرده و اروپا دیده به نامهای «مشرف الدوله نفیسی»، دکتر «سیاسی»، «ذبیح بهروز» و «تیمور تاش» تأسیس شد که در آن کلوپ «جعفرخان از فرنگ آمده» با شرکت «تریان» و خانمش بازی شد.
در سال 1310ه.ش. اجازهی ورود هیئتی از سوی جامعهی ملل ذیل عنوان «تجاوز به حقوق زن در شرق» صادر شد و همچنین رضاشاه خواستار حمایت از زنان بیحجاب شد و فرمان این حمایت را نیز صادر کرد. در همین سال، استودیو «جهان نما» در انزلی تأسیس شد و فیلم «انتقام برادر» نیز ساخته شد و اما اتفاق جالب در سینما و تاریخ برهنگی در سینمای ایران، ساخته شدن فیلم «حاجی آقا آکتور سینما» در سال 1311ه.ش. توسط اوگانیانس میباشد.
در این فیلم حاجی آقا 3 سال قبل از تصویب قانون کشف حجاب به تماشای رقص دختر نیمه عریان مینشیند. ، در پس مخالفتهای حاجی آقا –مرد مذهبی سنتی- با سینما و کفر دانستن آن، تقلای سینمای ایران را برای مقبول افتادن نزد مردم عادی میدیدیم. فیلم زمانی ساخته شد و روی پرده رفت که برنامههای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی رضاشاه دوران اوج خود را میگذراند.
حاجی آقا آکتور سینما، تماشاگر را به بازنگری دیدگاه خود دعوت میکرد. رضا شاه تا این زمان بیشترین تلاش خود را برای تغییر نظام آموزشی از یک سو و دگرگونی نظام قضایی انجام داده بود از سوی دیگر، روحانیون را از هر دو زمینه دور میکرد.
بدین ترتیب سینما به تکنیکی در گفتمان حاکم تبدیل شد برای سرکوب و حتی تولید گفتمانی جدید در عرصهی سکسوالیته و این امر ریشه در تفکرات یک نفر نداشت چرا که با روی کار آمدن رضا شاه کسانی که ترک سنت و اخذ فرهنگ غربی را مهمترین عامل پیشرفت میدانستند در پستهای کلیدی کشور قرار گرفتند و مسئولیتهای حساسی را بر عهده گرفتند تا به باز تولید فرهنگ غربی در همهی عرصهها بپردازند.
بدین ترتیب گفتمان اکثریتی یعنی دولت، به وسیلهی گونههای نشانههای زبانی مبتنی بر کنترل و سرکوب در سال 1314ه.ش. توانست قانون کشف حجاب را تصویب کند که البته در برابر آن گفتمان اقلیتی که همان گونههای مبتنی بر مقاومت میباشد، در برابر امر کشف حجاب به مقاومت پرداخت. از انواع این مقاومتها یکی تکفیر هنرهای نمایشی (تئاتر و سینما) توسط روحانیون بود. در دوران پهلوی، سینما وسیلهای برای الگوسازی در راستای سیاستهای مدرن سازی و مدرنیزاسیون قرار گرفت.
بنابر آنچه گذشت، ورود و ظهور و حتی به عبارتی تثبیت سینما در ایران با مسئلهی زن و حجاب و به طور کلی سکسوالیته پیوند غیرقابل انکاری دارد و این امر در دوران پهلوی اول با تصویب قانون کشف حجاب در 1314ه.ش. که عرضه و نمایش بدن در عرصهی عمومی است به صورت تکنیکی برای سرکوب و حتی تولید گفتمان مطرح میشود؛ یعنی سینما وسیلهای میگردد برای آموزش و تثبیت ایدئولوژی نظام حاکم که در این دوران فرآیند مدرن سازی از بالا، با الگوی غربی است که البته همانطور که اشاره شد، تکنیکهای مقاومت در برابر این گفتمان نیز شکل گرفت که در نهایت منجر به انقلاب 1357 گردید.
در سال 1283ه.ش. اولین سالن سینما در خیابان چراغ گاز تهران، توسط «میرزا ابراهیم خان صحاف باشی» افتتاح شد که به نمایش فیلمهای کوتاه پرداخت و با نکوهش سینما توسط تندروهای مذهبی تعطیل شد. سال 1300ه.ش. کلوپ «ایران جوان» توسط جوانهای تحصیلکرده و اروپا دیده به نامهای «مشرف الدوله نفیسی»، دکتر «سیاسی»، «ذبیح بهروز» و «تیمور تاش» تأسیس شد که در آن کلوپ «جعفرخان از فرنگ آمده» با شرکت «تریان» و خانمش بازی شد.
در سال 1310ه.ش. اجازهی ورود هیئتی از سوی جامعهی ملل ذیل عنوان «تجاوز به حقوق زن در شرق» صادر شد و همچنین رضاشاه خواستار حمایت از زنان بیحجاب شد و فرمان این حمایت را نیز صادر کرد. در همین سال، استودیو «جهان نما» در انزلی تأسیس شد و فیلم «انتقام برادر» نیز ساخته شد و اما اتفاق جالب در سینما و تاریخ برهنگی در سینمای ایران، ساخته شدن فیلم «حاجی آقا آکتور سینما» در سال 1311ه.ش. توسط اوگانیانس میباشد.
در این فیلم حاجی آقا 3 سال قبل از تصویب قانون کشف حجاب به تماشای رقص دختر نیمه عریان مینشیند. ، در پس مخالفتهای حاجی آقا –مرد مذهبی سنتی- با سینما و کفر دانستن آن، تقلای سینمای ایران را برای مقبول افتادن نزد مردم عادی میدیدیم. فیلم زمانی ساخته شد و روی پرده رفت که برنامههای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی رضاشاه دوران اوج خود را میگذراند.
حاجی آقا آکتور سینما، تماشاگر را به بازنگری دیدگاه خود دعوت میکرد. رضا شاه تا این زمان بیشترین تلاش خود را برای تغییر نظام آموزشی از یک سو و دگرگونی نظام قضایی انجام داده بود از سوی دیگر، روحانیون را از هر دو زمینه دور میکرد.
بدین ترتیب سینما به تکنیکی در گفتمان حاکم تبدیل شد برای سرکوب و حتی تولید گفتمانی جدید در عرصهی سکسوالیته و این امر ریشه در تفکرات یک نفر نداشت چرا که با روی کار آمدن رضا شاه کسانی که ترک سنت و اخذ فرهنگ غربی را مهمترین عامل پیشرفت میدانستند در پستهای کلیدی کشور قرار گرفتند و مسئولیتهای حساسی را بر عهده گرفتند تا به باز تولید فرهنگ غربی در همهی عرصهها بپردازند.
بدین ترتیب گفتمان اکثریتی یعنی دولت، به وسیلهی گونههای نشانههای زبانی مبتنی بر کنترل و سرکوب در سال 1314ه.ش. توانست قانون کشف حجاب را تصویب کند که البته در برابر آن گفتمان اقلیتی که همان گونههای مبتنی بر مقاومت میباشد، در برابر امر کشف حجاب به مقاومت پرداخت. از انواع این مقاومتها یکی تکفیر هنرهای نمایشی (تئاتر و سینما) توسط روحانیون بود. در دوران پهلوی، سینما وسیلهای برای الگوسازی در راستای سیاستهای مدرن سازی و مدرنیزاسیون قرار گرفت.
بنابر آنچه گذشت، ورود و ظهور و حتی به عبارتی تثبیت سینما در ایران با مسئلهی زن و حجاب و به طور کلی سکسوالیته پیوند غیرقابل انکاری دارد و این امر در دوران پهلوی اول با تصویب قانون کشف حجاب در 1314ه.ش. که عرضه و نمایش بدن در عرصهی عمومی است به صورت تکنیکی برای سرکوب و حتی تولید گفتمان مطرح میشود؛ یعنی سینما وسیلهای میگردد برای آموزش و تثبیت ایدئولوژی نظام حاکم که در این دوران فرآیند مدرن سازی از بالا، با الگوی غربی است که البته همانطور که اشاره شد، تکنیکهای مقاومت در برابر این گفتمان نیز شکل گرفت که در نهایت منجر به انقلاب 1357 گردید.
* کارشناس ارشد پژوهش هنر- متن تلخیص شده از سایت برهان
