فاطمه کمائی- بسیاری از علمای اخلاق در آغاز بحثهای اخلاقی سخن از «نیت » و «اخلاص نیت » به میان آورده اند و این دو را از یکدیگر جدا ساخته اند؛ نیت را چیزی و اخلاص نیت را چیزی دیگر شمرده اند؛ ولی هنگام بحث از این دو، تفاوت روشنی بیان نکرده اند و مباحث خلوص نیت را در بحث نیت آورده اند، به گونه ای که تمیز میان مفهوم این دو مشکل است. برای تفکیک این دو، می توان چنین گفت: منظور از «نیت » همان عزم راسخ و اراده محکم برای انجام کار است، قطع نظر ازاین که انگیزه الهی درآن باشد یاانگیزه های مادی.

اهمیت دارا بودن نیت
می دانیم که «نیت» روح عمل محسوب می شود و عمل هر چند صالح و هر چه بزرگ تا به قصد رضای خدا انجام نگیرد و مصداق بندگی او نگردد، در تکامل حقیقی انسان بی تأثیر است. آنچه ارزش واقعی انسان را تأمین می کند، عبودیت است و هر عملی که نشان بندگی داشته باشد، برای آدمی ثمربخش است و برای آنکه عمل نشان بندگی داشته باشد، باید به نیت الهی انجام گیرد و رنگ خدایی داشته باشد.  موضوع نیت به قدری مهم است که پیامبر(ص) در سخنی فرمود: "انّما الاعمال بالنّیّات؛ " قطعاً چگونگی اعمال انسان (از نظر پذیرش و همچنین از نظر کیفیت در درجه عالی و مراحل پایین) بستگی به چگونگی نیّت ها دارد.  
از اهمیت نیّت، و نقش سرنوشت ساز آن در سعادت و شقاوت انسان این که رسول اکرم(ص) فرمود:"نیّه المؤمن خیرٌ من عمله، و نیّه الکافر شرٌ من عمله، و کلّ عاملٍ یعمل علی نیّته؛"(1) نیت انسان با ایمان(چون از روی صداقت است) بهتر از عمل نیک اوست، و نیت کافر (چون بر اساس کفر و انحراف است) بدتر از عملش می باشد. یعنی مدار و معیار درجات نیکی اعمال، و یا درکات و بدی کارها تابع حالت نفسانی است که پدید آورنده نیت انسان است.

اثر نیت در عمل
در هر حال، در اسلام حد نصاب ارزش اخلاقی کار آن است که برای تحصیل خشنودی خداوند انجام شود؛ هر چند هدف فرد از تحصیل رضای خداوند، برخورداری از نعمت های جاودان یا رهایی از عذاب دوزخ باشد.اهمیت انگیزه الهی داشتن در کارها به گونه های مختلفی در قرآن کریم مورد تأکید قرار گرفته است:
الف) گاه به طور مطلق می فرماید:
یهدی به الله من اتبع رضوانه سبل السلام(2)؛ «خداوند کسی را که از خشنودی و رضایت او پیروی می کند، با قرآن به راه های امن و آرامش هدایت می کند» .بنابراین، کسانی که در پی خشنودی او نباشند، نمی توانند از این کتاب بهره ببرند.
ب) گاهی نیز با تعبیرهای گوناگون بیان می دارد که انگیزه های پلید به سقوط انسان می انجامد :
و ان تبدوا ما فی انفسکم او تخفوه یحاسبکم به الله(3)؛ «و اگر اظهار کنید آنچه را در دل دارید یا پنهانش دارید، خداوند شما را بدان مؤاخذه می کند .کارهایی هست که چون فی حد نفسه خوب اند و انجام آنها مشقت بار است، انسان می پندارند که حتی اگر به انگیزه ای جز رضای خدا صورت دهد، همچنان ارزشمند بوده موجب سعادت آنان می گردد.قرآن کریم با یاد کردن این موارد تأکید می کند که حتی این قبیل کارها اگر بدون رضای خدا صورت پذیرد، فاقد ارزش و بلکه ضد ارزش اند.
نیت پاک (خلوص نیت) و نیت آلوده(ریا در نیت)
قرآن مسأله خلوص، و ضد آن ریا را با مثال های بسیار جالب و گویا مشخص نموده و می فرماید: «کار کسانی که امور خود را برای خشنودی خدا و تثبیت ملکات(خالص انسانی) در روح خود، انفاق می کنند همانند باغی است که در نقطه بلندی باشد، و باران های درشت به آن برسد، و میوه خود را دوچندان دهد.»(4) و در مورد دیگر می فرماید: «آنان که اموال خود را خالص برای خدا انفاق می کنند همانند بذری هستند که هفت خوشه برویاند، که در هر خوشه یکصد دانه باشد.»(5) ولی در مورد اثر شوم فکر و عمل ناخالص و ریا آلود می فرماید: «کار چنین کسی همچون قطعه سنگی است که بر آن (قشر نازکی از) خاک باشد (و بذرهایی در آن افشانده شود) و رگبار باران به آن برسد و همه خاک ها و بذرها را بشوید و آن را صاف کند، و خالی از خاک و بذر رها نماید.»(6)این مثال ها نشان دهنده فواید و آثار درخشان و سازنده و فزاینده اخلاص است و نیز بیانگر نتیجه شوم و ویرانگر ریا و ناخالصی فکر و عمل می باشد، و به روشنی بیان می کند که سالم سازی نیت تا چه اندازه مفید و سازنده و درخشنده است، و به عکس نیت ناسالم و آلوده تا چه اندازه ویرانگر و خانمان برانداز و انحراف آفرین است. در قرآن مطالب دیگری نیز در رابطه با اخلاص و ضد آن آمده از جمله این که اخلاص باعث دوری نفوذ شیطان شده، و انسان را از اغوائات او حفظ می کند، و به عکس، ریا کاری و آلودگی فکر و نیت، موجب تسلط شیطان، و افتادن در دام او شده که سرانجام آن آتش دوزخ و قهر و عذاب الهی است.

اتحاد نیت و عمل
اسلام نیت را سرچشمه اعمال می داند، و در مورد پاک نمودن و پاک نگه داشتن آن سفارش بسیار نموده است، و به طور کلی ساختار وجود انسان را در رابطه تنگاتنگ با نیت می داند، خداوند در قرآن می فرماید: «قل کل یعمل علی شاکلته؛(7)"بگو هر کس طبق روش (و خلق و خوی) خود عمل می کند ." امام صادق (ع) فرمود: «نیت بهتر از عمل است، اصلا نیت همان عمل است، سپس این آیه را خواند و آن گاه فرمود: منظور از شاکله، همان نیت است .»(8) علامه طباطبائی می نویسد: «این جمله که «نیت همان عمل است » به اتحاد و پیوند نیت و عمل اشاره می کند، از این نظر که خط عمل، منشعب از خط نیت است .»(9) توضیح این که خلق و خوی انسان به هر شکلی از خوب یا بد درآید، بستگی به نیت او دارد، چرا که نیت موجب عمل می شود، و تکرار عمل بر اساس آن نیت نخست در انسان «حالت » سپس «عادت » به وجود آورده و پی آن به تدریج آن عادت به «ملکه » تبدیل می شود . و همین ملکه و خلق و خوی، شکل دهنده و جهت بخشنده عمل است .

پی نوشت ها در دفتر نشریه موجود می باشد