اگر عهد و پیمان ها در هر جامعه ای رعایت شود، امنیت و ثبات آن را تضمین می کند و تفاوت مهم اجتماع اسلامی با دیگر جوامع در این است که برای اجتماعات دیگر، جز حفظ منافع مادی زود گذر چیز دیگری مطرح نیست
عباس آقایی
معنای واژگانی وفا
واژه (وفا) در لغت، به معنای پایدار ماندن در عهد و به سر بردن در عهد و پیمان است و در اصطلاح، عبارت است از استواری در هر قرارداد و قوانین حقوقی، اقتصادی، نظامی، سیاسی… عهد نیز در لغت به چند معنا آمده است: شناختن امری، حفظ کردن، وصیت کردن، میثاق و پیمان. میثاق (1)به معنای طناب و ریسمانی است که اسیران جنگی یا حیوانات را با آن می بندند، و از آن جا که عهد، یک گره ارتباطی میان دو سوی پیمان است و طرفین را به وعده یکدیگر مطمئن می سازد، آن را میثاق می نامند. از واژه میثاق، مفهوم استحکام و اعتماد استفاده می شود و لذا میثاق، عبارت است از پیمان و قراردادی که با سوگند یا تعهد مستحکم می گردد(2) واژه عهد با تمام مشتقات آن، به 4صورت مختلف آمده است، که عبارت اند از: 1. به صورت دستور: (و اوفوا بعهد الله; به پیمان خدا وفادار باشید (3) 2.به شکل توصیف حال نیکوکاران: (الذین یوفون بعهد الله; آنان کسانی هستند که به پیمان های الهی وفا دارند (4) 3. گاهی خدا را وفادارترین می شمارد، (وَ مَنْ اوفی بعهدِه مِنَ الله; و چه کسی بهتر از خدا به عهد خود وفا خواهد کرد؟ (5) 4. گاهی به خلف وعده نکردن خدا اشاره دارد: (ان الله لا یخلف المیعاد; خداوند خلف وعده نمی کند(6)
اهمیت وفای به عهد از دیدگاه عقل و نقل
اگر عهد و پیمان ها در هر جامعه ای رعایت شود، امنیت و ثبات آن را تضمین می کند و تفاوت مهم اجتماع اسلامی با دیگر جوامع در این است که برای اجتماعات دیگر، جز حفظ منافع مادی زود گذر چیز دیگری مطرح نیست و لذا تا لحظه ای که عهد و پیمان به حال آنان مفید باشد، با تمام قدرت در حفظ آن می کوشند؛ اما وقتی به سود آنها نباشد، به بهانه های مختلف آن را نادیده می گیرند. ولی جامعه اسلامی هدفی جز نشر معنویت و احیای اصول انسانی و گسترش محبت و دوستی ندارد و به همین دلیل به طور مکرر و گسترده در آیات قرآن و در احادیث اسلامی بر این مسئله تأکید شده است. پیامبر اکرم (ص) لزوم وفای به عهد را در همه شرایط به مسلمانان تأکید و توصیه می کند. روایت زیر اهمیت این مسئله را بیشتر مشخص می کند: حذیفه از کسانی بود که در جنگ بدر شرکت نکرد و از آن فیض بزرگ محروم گردید، خودش درباره این محرومیت می گوید: من و رفیقم از مدینه خارج شدیم تا به پیغمبر اسلام و سپاه مسلمین بپیوندیم. اتفاقاً به جمعی از کفار قریش برخوردیم. از ما پرسیدند: به سوی محمد می روید؟ از ترس آنها و برای نجات از شرشان گفتیم: نه، ما به مدینه می رویم. آنها از ما قول گرفتند که اگر آزادمان کنند، به یاری محمد(ص) نرویم. ما هم این قول را دادیم و آزاد شدیم. از آن جا به حضور خاتم انبیا(ص) رسیدیم و ماجرا را نقل کردیم و اجازه شرکت در جنگ را خواستیم. پیامبر فرمود: نه، شما با آنها عهد و پیمان دارید و نباید نادیده بگیرید. شما بروید و به عهد و پیمان خود وفا کنید، ما هم از خدا یاری می جوییم(7)
اقسام عهد و پیمان
الف) عهد و پیمان با خدا: این عهد از بزرگ ترین عهدهاست. در آیات زیادی لفظ (عهد) به (الله) اضافه شده و به صورت (عهدالله) آمده است; از جمله در سوره رعد، آیه 20 ; آل عمران، آیه 77; یس، آیه 60. عهد با خدا، پیوندی است بین خالق و مخلوق. پیمان است که ریشه در ذات دارد اگر انسان به این عهد مهم وفادار باشد، به سایر عهدها نیز وفادار خواهد بود. ب) پیمان با خود: این پیمان به طور مستقیم یا غیر مستقیم یکی از مشتقات عهد و پیمانی است که انسان با خدا می بندد. شاید این حرف ها نوعی عهد با اراده انسان باشد. وقتی انسان عزم خود را جزم می کند تا کار خوبی انجام دهد و یا بندگی خدا کند، در وجود خود عهد می بندد و تلقین می کند که حسنات را انجام دهد و از سیئات دوری کند. ج) عهد و پیمان با خلق: این عهد نیز بسیار با اهمیت است و کوتاهی از آن، ضایع کردن حقوق دیگران محسوب می شود. عهد و پیمان با خلق، خود دارای اقسامی است: 1. پیمان زناشویی: وفای متقابل میان زن و مرد که اسلام دستورات زیادی در باره آن صادر کرده است، باعث استحکام نظام خانواده می شود. وقتی خانواده مستحکم باشد، اجتماع نیز به سلامتی و بقای خود ادامه می دهد. 2.وفای به عهد در خانواده: وفای به عهد در قبال اعضای خانواده، بسیار مهم است. اگر پدر و مادر به عهد خود وفادار نباشند، به روحیه فرزندان لطمه وارد می کنند و آنها را به دروغ گویی سوق می دهند. پیامبر اکرم (ص) می فرماید: "وقتی یکی از شما به فرزند کوچکی وعده دادید، حتماً به آن وفا کنید" (8)امیر مؤمنان علی(ع)می فرماید: "شایسته نیست انسان به شوخی یا جدی دروغ بگوید و شایسته نیست کسی به فرزند خود وعده ای بدهد و به آن وفا نکند"(9) 3. وفای به عهد در کارها: خوش قولی و خوش حسابی در کلیه معاملات و روابط حقوقی و اقتصادی، موجب پیدایش ثبات و اطمینان و امنیت اقتصادی می شود. 4. وفای به عهد یک ملت با ملت دیگر: اگر هر دو ملت مسلمان باشند، وفای به عهد در میان آن دو، سبب ثبات و برادری و محبت می شود. اگر بین یک ملت مسلمان و ملت غیر مسلمان دیگر باشد، وفای به آن، واجب و تا زمانی که از این پیمان ها زیان و اهانتی متوجه اسلام و مسلمین نباشد، نمی توان آن را نادیده گرفت.
آثار وفای به عهد در جامعه
1.آرامش و اطمینان؛ اگر افراد یک جامعه به تعهدات خود در قبال یکدیگر عمل کنند، اطمینان و آرامش در جامعه حکمفرما خواهد شد و این مایه ثبات و قوام نظام اجتماعی است.2. قدرت، شوکت و پیشرفت؛3. اعتماد عمومی و هم بستگی بین آحاد مردم؛ اصولاً آنچه جامعه را از صورت آحادِ پراکنده بیرون می آورد و همچون رشته های زنجیر به هم پیوند می دهد، همین اصل اعتماد متقابل است که پشتوانه فعالیت های اجتماعی و همکاری در سطح وسیع باشد. عهد و پیمان و سوگند، تأکیدی برای حفظ این هم بستگی و اعتماد متقابل است.
پی نوشت هادر دفتر نشریه موجود می باشد
به بهانه ارتحال فقیه عالیقدر آیت الله العظمی میرزا جواد آقا تبریزی نگاشته شد
واژه (وفا) در لغت، به معنای پایدار ماندن در عهد و به سر بردن در عهد و پیمان است و در اصطلاح، عبارت است از استواری در هر قرارداد و قوانین حقوقی، اقتصادی، نظامی، سیاسی… عهد نیز در لغت به چند معنا آمده است: شناختن امری، حفظ کردن، وصیت کردن، میثاق و پیمان. میثاق (1)به معنای طناب و ریسمانی است که اسیران جنگی یا حیوانات را با آن می بندند، و از آن جا که عهد، یک گره ارتباطی میان دو سوی پیمان است و طرفین را به وعده یکدیگر مطمئن می سازد، آن را میثاق می نامند. از واژه میثاق، مفهوم استحکام و اعتماد استفاده می شود و لذا میثاق، عبارت است از پیمان و قراردادی که با سوگند یا تعهد مستحکم می گردد(2) واژه عهد با تمام مشتقات آن، به 4صورت مختلف آمده است، که عبارت اند از: 1. به صورت دستور: (و اوفوا بعهد الله; به پیمان خدا وفادار باشید (3) 2.به شکل توصیف حال نیکوکاران: (الذین یوفون بعهد الله; آنان کسانی هستند که به پیمان های الهی وفا دارند (4) 3. گاهی خدا را وفادارترین می شمارد، (وَ مَنْ اوفی بعهدِه مِنَ الله; و چه کسی بهتر از خدا به عهد خود وفا خواهد کرد؟ (5) 4. گاهی به خلف وعده نکردن خدا اشاره دارد: (ان الله لا یخلف المیعاد; خداوند خلف وعده نمی کند(6)
اهمیت وفای به عهد از دیدگاه عقل و نقل
اگر عهد و پیمان ها در هر جامعه ای رعایت شود، امنیت و ثبات آن را تضمین می کند و تفاوت مهم اجتماع اسلامی با دیگر جوامع در این است که برای اجتماعات دیگر، جز حفظ منافع مادی زود گذر چیز دیگری مطرح نیست و لذا تا لحظه ای که عهد و پیمان به حال آنان مفید باشد، با تمام قدرت در حفظ آن می کوشند؛ اما وقتی به سود آنها نباشد، به بهانه های مختلف آن را نادیده می گیرند. ولی جامعه اسلامی هدفی جز نشر معنویت و احیای اصول انسانی و گسترش محبت و دوستی ندارد و به همین دلیل به طور مکرر و گسترده در آیات قرآن و در احادیث اسلامی بر این مسئله تأکید شده است. پیامبر اکرم (ص) لزوم وفای به عهد را در همه شرایط به مسلمانان تأکید و توصیه می کند. روایت زیر اهمیت این مسئله را بیشتر مشخص می کند: حذیفه از کسانی بود که در جنگ بدر شرکت نکرد و از آن فیض بزرگ محروم گردید، خودش درباره این محرومیت می گوید: من و رفیقم از مدینه خارج شدیم تا به پیغمبر اسلام و سپاه مسلمین بپیوندیم. اتفاقاً به جمعی از کفار قریش برخوردیم. از ما پرسیدند: به سوی محمد می روید؟ از ترس آنها و برای نجات از شرشان گفتیم: نه، ما به مدینه می رویم. آنها از ما قول گرفتند که اگر آزادمان کنند، به یاری محمد(ص) نرویم. ما هم این قول را دادیم و آزاد شدیم. از آن جا به حضور خاتم انبیا(ص) رسیدیم و ماجرا را نقل کردیم و اجازه شرکت در جنگ را خواستیم. پیامبر فرمود: نه، شما با آنها عهد و پیمان دارید و نباید نادیده بگیرید. شما بروید و به عهد و پیمان خود وفا کنید، ما هم از خدا یاری می جوییم(7)
اقسام عهد و پیمان
الف) عهد و پیمان با خدا: این عهد از بزرگ ترین عهدهاست. در آیات زیادی لفظ (عهد) به (الله) اضافه شده و به صورت (عهدالله) آمده است; از جمله در سوره رعد، آیه 20 ; آل عمران، آیه 77; یس، آیه 60. عهد با خدا، پیوندی است بین خالق و مخلوق. پیمان است که ریشه در ذات دارد اگر انسان به این عهد مهم وفادار باشد، به سایر عهدها نیز وفادار خواهد بود. ب) پیمان با خود: این پیمان به طور مستقیم یا غیر مستقیم یکی از مشتقات عهد و پیمانی است که انسان با خدا می بندد. شاید این حرف ها نوعی عهد با اراده انسان باشد. وقتی انسان عزم خود را جزم می کند تا کار خوبی انجام دهد و یا بندگی خدا کند، در وجود خود عهد می بندد و تلقین می کند که حسنات را انجام دهد و از سیئات دوری کند. ج) عهد و پیمان با خلق: این عهد نیز بسیار با اهمیت است و کوتاهی از آن، ضایع کردن حقوق دیگران محسوب می شود. عهد و پیمان با خلق، خود دارای اقسامی است: 1. پیمان زناشویی: وفای متقابل میان زن و مرد که اسلام دستورات زیادی در باره آن صادر کرده است، باعث استحکام نظام خانواده می شود. وقتی خانواده مستحکم باشد، اجتماع نیز به سلامتی و بقای خود ادامه می دهد. 2.وفای به عهد در خانواده: وفای به عهد در قبال اعضای خانواده، بسیار مهم است. اگر پدر و مادر به عهد خود وفادار نباشند، به روحیه فرزندان لطمه وارد می کنند و آنها را به دروغ گویی سوق می دهند. پیامبر اکرم (ص) می فرماید: "وقتی یکی از شما به فرزند کوچکی وعده دادید، حتماً به آن وفا کنید" (8)امیر مؤمنان علی(ع)می فرماید: "شایسته نیست انسان به شوخی یا جدی دروغ بگوید و شایسته نیست کسی به فرزند خود وعده ای بدهد و به آن وفا نکند"(9) 3. وفای به عهد در کارها: خوش قولی و خوش حسابی در کلیه معاملات و روابط حقوقی و اقتصادی، موجب پیدایش ثبات و اطمینان و امنیت اقتصادی می شود. 4. وفای به عهد یک ملت با ملت دیگر: اگر هر دو ملت مسلمان باشند، وفای به عهد در میان آن دو، سبب ثبات و برادری و محبت می شود. اگر بین یک ملت مسلمان و ملت غیر مسلمان دیگر باشد، وفای به آن، واجب و تا زمانی که از این پیمان ها زیان و اهانتی متوجه اسلام و مسلمین نباشد، نمی توان آن را نادیده گرفت.
آثار وفای به عهد در جامعه
1.آرامش و اطمینان؛ اگر افراد یک جامعه به تعهدات خود در قبال یکدیگر عمل کنند، اطمینان و آرامش در جامعه حکمفرما خواهد شد و این مایه ثبات و قوام نظام اجتماعی است.2. قدرت، شوکت و پیشرفت؛3. اعتماد عمومی و هم بستگی بین آحاد مردم؛ اصولاً آنچه جامعه را از صورت آحادِ پراکنده بیرون می آورد و همچون رشته های زنجیر به هم پیوند می دهد، همین اصل اعتماد متقابل است که پشتوانه فعالیت های اجتماعی و همکاری در سطح وسیع باشد. عهد و پیمان و سوگند، تأکیدی برای حفظ این هم بستگی و اعتماد متقابل است.
پی نوشت هادر دفتر نشریه موجود می باشد
به بهانه ارتحال فقیه عالیقدر آیت الله العظمی میرزا جواد آقا تبریزی نگاشته شد
