به‌روز شده در: ۲۵ آذر ۱۳۹۷ - ۱۵:۵۴
logo
تازه های سایت
کد خبر: ۲۸۹۱۱
تاریخ انتشار: ۲۸ آبان ۱۳۹۷ - ۰۹:۴۳
درنگی در معنای وحدت و امت واحده از دیدگاه علامه جعفری
بگو اي اهل کتاب، بياييد به يک کلمه مشترک ميان ما و شما اتفاق داشته باشيم و آن اينست که نپرستيم جز خدا را و چيزي را به او شريک قرار ندهيم و بعضي از ما بعضي ديگر را خداياني جز خدا اتخاذ نکند و اگر از اين دعوت تو روي گردان شدند، بگوييد شاهد باشيد به اينکه ما مسلمان هستيم
محمود قزوینیان- در قرآن مجيد، گذشته از آياتي که به پيروي از دين حضرت ابراهيم (ع) دعوت مي نمايد، آياتي وجود دارد که زمينه هاي مشترک همه ارباب اديان حقه در آنها بيان شده است:

«بگو اي اهل کتاب، بياييد به يک کلمه مشترک ميان ما و شما اتفاق داشته باشيم و آن اينست که نپرستيم جز خدا را و چيزي را به او شريک قرار ندهيم و بعضي از ما بعضي ديگر را خداياني جز خدا اتخاذ نکند و اگر از اين دعوت تو روي گردان شدند، بگوييد شاهد باشيد به اينکه ما مسلمان هستيم.» (آل عمران، آيه 64) اما ملاحظه مي شود که علي رغم متن مشترک و ريشه هاي مشترک اديان توحيدي، مواردي از اختلاف بين اين اديان به ظهور رسيده است.البته اختلاف نظر يک پديده ضروري در مسائل نظري است، چه اختلاف نظري در بين صاحب نظران يکي از بديهي ترين پديده هاي معرفت پوياست که انکار يا ترديد در آن، يا ناشي از بي اطلاعي است و يا از ناتواني در رويارويي فکري با مسائل نظري سرچشمه مي گيرد. اگر اختلاف نظرها در تفسير و تطبيق آن اصول کلي دور از غرض ورزي ها و بازيگري هاي تصنعي باشد، نه تنها هيچ گونه ضرري بر اتفاق نظر در آن اصول کلي مشترک وارد نمي آورد، بلکه موجب دقت وگسترش بيشتر در معارف مربوط و برخورداري بهتر از آن اصول کلي مي گردد. تاريخ اسلام در همه مسائل نظري شاهد اختلاف آرا و عقايد بوده است و اين اختلاف، تا آنجا که به اصول کلي مشترک اخلالي وارد نياورده، رايج و مورد استقبال بوده است و حتي به عنوان يک امر ضروري تلقي شده است. حتي در اصول کلي مشترک، مثل توحيد، نبوت، رهبري بعد از پيامبر، معاد، صفات خداوندي و قرآن نيز مباحث نظري فراوان مطرح شده و نه تنها اغلب موجب آن نشده که متفکران اسلامي يکديگر را تکفير کنند، بلکه عامل گسترش وعمق معارف حکمي وکلامي نيز گشته است.اما اختلاف نظر در فروع مورد اتفاق ،مانند نماز، روزه، حج، جهاد، ابواب گوناگون اقتصاد و کيفرها (حدود و ديات) و غير آن که بسيار فراوان و رايج اند، بديهي تر از آن است که نيازي به بحث و تحقيق داشته باشد. اما در هر حال، مي توان اختلاف را به دو نوع تقسيم کرد:

الف: اختلاف معقول

اختلاف معقول عبارت است از اختلافي که ناشي از چگونگي اطلاعات مربوط به مسئله و استعدادها، مخصوصا نبوغ و عموم موضع گيري هاي طبيعي و قانوني است که اشخاص در ارتباط با حقائق دارند، مانند اختلاف نظر در دريافت واقعيات عالم هستي از ديدگاه علوم نظري و فلسفه ها. اين همان اختلاف معقول است که نه تنها نبايد مورد ترديد و انکار قرار بگيرد، بلکه موجب گسترش و عمق بيشتر در معارف نيز مي گردد. روايت معروف «إختلافُ أُمّتي رَحمَة» (اختلاف امت من رحمت است) (سفينه البحار، ج2ص42) اشاره به همين اختلف معقول مي نمايد. بر اساس همين نگرش بوده است که اکثريت قريب به اتفاق دانشمندان اسلامي، چه در فقه و اصول و فهم احاديث، چه در فلسفه وکلام و ادبيات و غير ذلک با کال رضايت به بحث وکاوش و اظهار نظرهاي مختلف مي پرداختند و هيچ يک ديگري را خارج از اسلام تلقي نمي کرد.

ب: اختلاف نامعقول

عبارت است از اختلافي که ناشي از عوامل غير قانوني وانحرافي است. مانند پیروي از هوي و هوس که از مهمترين نمودهاي آن، خودنمايي و شهرت پرستي است. در اين جريان، نه تنها موجب پراکنندگي افکار و عقاید و ايده آل هاي متحد کننده يک جامعه مي گردد، بلکه گاهي عامل شديد ترين خصومت ها و تضادها در ميان مردم يک يا چند جامعه مي شود که در عمق، افکار و عقاید مشترک بسياري با يکديگر داشته اند. چون عقايد و آرمانها تفسير کننده هدف و فلسفه حيات انسانهاست، بازي با آنها يا بوجود آوردن اختلاف هاي نا معقول ميان انسانها براي نيل به قدرت، يکي از ضد انساني ترين روش هاي قدرت طلبان محسوب مي شود. از زمره ديگر انواع اختلافات نامعقول، آن است که ناشي از شطرنج بازي هاي ذهني در علوم نظري است که فقط براي ارضاي حس تخيل و اعتلاء طلبي در امور فکري محض بر مي خيزد.

انواع وحدت

انواع وحدتي را که براي امت اسلامي متصور است ، مي توان به سه دسته تقسيم کرد:

1: وحدت مطلق:

وحدت مطلق عبارت است از اتفاق نظر در همه عقاید و معارف و احکام اسلامي با همه اصول وفروع آنها. اينگونه وحدت با نظر به آزادي انديشه و تعقل در خصوصيات و کيفيات و انتخاب دلايل در عناصر و اجزاء اصلي عقايد و احکام دين اسلام، به قدري بعيد است که مي توان گفت امري امکان ناپذير است.

2: وحدت مصلحتي عارضي:

آن نوع اتفاق نظر را وحدت مصلحتي عارضي مي ناميم که از جبر عوامل خارج از حقيقت و متن دين پيش مي آيد و در مواقعي لازم مي آيد که آن عوامل، جوامع اسلامي را در خطر اختلال قرار داده اند. معمولا در هنگام بروز عوامل نابود کننده و مخاطره آميز، تضادها و اختلافات در ميان فرقه ها و مذاهب مختلف، ناديده گرفته مي شوند و نوعي اتحاد و هماهنگي ميان آنان برقرار مي شود. چون اين اتحاد و هماهنگي معلول عواملی خارج از متن دين است، با از بين رفتن آن عوامل، اين اتحاد نيز منتفي مي گردد و به تناسب کاهش يا افزايش نيروي آن عوامل، ميزان اتحاد موقت و مصلحتي نيز کاهش يا افزايش مي يابد. همان گونه که توقع "وحدت مطلق" ميان متفکران ومردم جوامع اسلامي با وجود آن هم عوامل اختلاف معقول غير منطقي است، توقع اينکه وحدت مصلحتي عارضي بتواند فرقه ها و مذاهب اسلامي را از هماهنگي و اتحاد دائمي و معقول بر خوردار سازد، انتظاري است نابجا.

3:وحدت معقول

وحدت معقول را مي توان چنين تعريف کرد: قرار دادن متن کلي دين اسلام براي اعتقاد همه جوامع مسلمان و بر کنار نمودن عقاید شخصي نظري و فرهنگ محلي و خصوصيات آراء و نظريات مربوط به هريک از اجزاء متن کلي دين که مربوط به تعقل و اجتهاد گروهي يا شخصي است. تحقق اين نوع وحدت هيچ مانع شرعي و عقلي ندارد و هر متفکر آگاه از منابع اوليه اسلام و طرز تفکر ائمه معصومين (علیهم السلام) و صحابه عادل متقي و تابعين حقيقي آنان، مي داند که پيروي از متن کلي دين، با تکاپو و اجتهاد براي فهم خصوصيات و کيفيت انتخاب دلایل ، امري است ضروري. بديهي است آن هماهنگي و اتحادي که منابع اوليه اسلام (قرآن وسنت و عقل سليم و اجماع) و شخصيت هاي پيشتاز اسلامي مثل آيت الله العظمي بروجردي مرجع شيعيان جهان و رهبر عالي مقام اهل سنت شيخ محمد شلتوت در گذشته و حال به آن دعوت نموده اند، نه وحدت مصلحتي عارضي است که اين نوع وحدت را هيچ يک از فرقه ها و مذاهب اسلامي به عنوان آرمان اعلاي جوامع اسلامي نمي پذيرند و نه وحدت مطلق است که عملي نيست. بلکه اينان و امثال اينان ، بر اساس آنچه که مطلوب جدي منابع اوليه اسلامي بوده وهست، خواستار انطباق حيات اجتماعي و ديني مردم همه جوامع اسلامي بر متن کلي و مشترک دين اسلام هستند که مي توان فرا گيرنده همه فرقه ها و مذاهب معتقد به آن متن کلي باشد و اين، وحدت معقول است. در طول وصول به وحدت معقول، نخستين گام همانا وسعت يافتن ديدگاه متفکران و شخصيت هاي بزرگ اسلامي است و عامل اساسي اين توسعه ديدگاهها، رهايي از چاچوب تنگ و تاريک تعصب
غير منطقي مي باشد. (برگرفته از آراء و نظرات مرحوم علامه محمد تقي جعفري؛ منبع:کتاب استراتژي وحدت درانديشه سياسي اسلام ج 1، سيداحمد
موثقي)

 
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر: