logo
کد خبر: ۱۴۹
تاریخ انتشار: ۲۲ دی ۱۳۹۰ - ۱۱:۱۹
نقش زنان پس از كربلا در گفت وگو با دکتر رجبی دوانی
بی‌شک حادثه عاشورا یکی از عظیم‌ترین حوادث در ‏حافظه تاریخی شیعه است. ابعاد و گستره قیام حضرت اباعبدالله(ع)از روزهای نخست محرم الحرام ۶۱ ‏هجری تا اربعین آن حضرت و یاران با وفایش همواره یکی از دلایل تحرکات و خیزش‌های اسلامی ‏‏– شیعی است؛ بررسی نقش حضور زنان در این تحرکات و حتی در گستره قیام عاشورا دغدغه‌ای ‏بود که در یک صبح سرد زمستان ما را به دانشگاه جامع امام حسین (علیه السلام) و به حضور دکتر ‏محمد حسین رجبی دوانی کشاند تا از ایشان از چگونگی زوایای عاشورا و قیام‌های بعد از آن و ‏حضور زنان ناگفته‌هایی را جویا شویم: ‏ گفت‌و‌گو : اکرم یافتیان – نفیسه زارعی ‏
* بیداری ناشی از عاشورای سال ۶۱ هجری چگونه پدید آمد؟
حادثه جانسوز کربلا امر بی‌سابقه‌ای بود. فرزند پیامبر (ص) به دست نه دشمنان اسلام بلکه کسانی که ‏مدعی مسلمانی بودند و از سوی خلیفه پیامبر اسلام به ظاهر مأموریت داشتند به شهادت رسید و این ‏مسأله بازتاب گسترده‌ای داشت مردم به هیجان آمدند و در اولین وهله به بسیاری از مردم جرأت و ‏شهامت داد که مقابل دستگاه خلافت بایستند. ‏
بنابر این ما شاهد هستیم که در فاصله‌ای کوتاه گاهی مدینه به خروش می‌آید و بر ضد یزید قیام ‏می‌کند و حادثه حرّه مدینه پدید می‌آید و تقریباً هم زمان با این حادثه مکه شورش می‌کند و هر چند ‏فردی فرصت طلب به نام عبدالله بن زبیر در رأس کار است. اما به دلیل اینکه عبدالله نمی‌توانست بر ‏ضد یزید بخروشد، قیام نکرد تا اینکه خروش و شورش وی با بهره‌گیری از قیام حضرت اباعبدالله ‏‏ (علیه السلام) عملی شد و در حقیقت جرأتی را که عبدالله بن زبیر پیدا کرد ناشی از قیام امام ‏حسین (ع) است و در اصل قیام امام حسین (ع) این تصور را که خلفای اموی سعی در نهادینه کردن ‏آن داشتند بر هم زد و آن این اصل بود که خلیفه نماینده خدا بر زمین است و هر طورکه عمل نماید ‏مردم باید تابع وی باشند و این تفکر را قیام امام حسین (ع) در هم کوبید و بر هم زد و ما در اثر این ‏تفکر و اشاعه آن شاهد قیامهایی نظیر توابین و مختار و بعد‌ها قیام یحیی بن زید هستیم و این جریان ‏تا زمان عباسیان ادامه پیدا می‌کند. ‏

* آیا حکام بعدی مسلمان با بهره‌گیری از این قیام و به تعبیری استفاده ابزاری از قیام اباعبدالله(ع) ‏جریانهای انحرافی در مسیر قیام ایجاد کردند؟ ‏
بله، در مراحل بعدی و در دوره عباسیان آنان با استفاده از احساساتی که در پی شهادت اباعبدالله(ع) و ‏نوادگان آن حضرت (ع) یعنی زید و یحیی پدید آمده بود دعوت خود را گسترش دادند و طومار دولت ‏فاسد و غاصب اموی در هم پیچیده شد و از میان رفت. هر چند سقوط امویان به معنای برپایی ‏حکومت حق نبود و حکومت باطل دیگری این بار به نام بنی هاشم از عباسیان روی کار آمد و آن‌ها هم ‏بعد از اندکی روش امویان را پیش گرفتند اما بهره‌های قیام امام (ع) وجود داشت و دولت عباسی از ‏همان آغاز با قيامهاي متعدد مواجه بود و مشروعيت آن همواره زير سئوال بود و ما شاهد قيامها و انقلابهاي متعدد تا پایان دوره عباسیان هستیم که همه این ظلم ستیزی‌ها و مقابله ‏با جریانات فاسد حاکم ریشه در قیام امام حسین (ع) دارد. ‏

* بسترهای فکری و فرهنگی سالهای بعد از حادثه عاشورا آیا زمینه‌های حضور زنان در قیامهایی که ‏ذکر كردید را مهیا می‌نمود؟ ‏
بعد از رحلت پیامبر (ص) آن فضایی که حضرت برای مشارکت زنان همچون مردان در عرصه‌های ‏مهم سیاسی – اجتماعی فراهم کرده بود. با حاکمیت غاصبان خلافت رنگ باخت و زنان به حاشیه ‏رانده شدند. ما در دوران پیامبر (ص) بیعت زنان را شاهد هستیم به این نحو که‌ همان طور که ‏پیامبر (ص) با مردان بیعت می‌کردند با زنان هم اینگونه بودند و همانگونه که در غدیر خم مردان ‏موظف به بیعت با حضرت امیرالمومنین (ع) شدند زنان هم بیعت کردند. حضور زنان در عرصه‌های ‏حتی نظامی در زمان پیامبر (ص) در قالب کمک رسانی به جبهه‌ها، امدادرسانی، آب‌رسانی که وجود ‏داشت بعد از رحلت پیامبر رنگ می‌بازد و زنان به حاشیه رانده می‌شوند و شما چیزی به عنوان بیعت ‏زنان بعد از پیامبر (ص) نمی‌بینید. اما حضور بانوی عظیم‌الشأن اسلام زینب کبری (س) در واقعه کربلا و ‏همراهی با امام حسین (ع) یک شخصیت مجدد به بانوان اسلامی داد و نشان داد که زنان می‌توانند در ‏این مجاهدتهای بزرگ سهم عظیمی داشته باشند و حضرت زینب (س) اگر نگوییم نقشی فرا‌تر از ‏قیام داشت کمتر هم نبوده است. من هم مانند بسیاری از علمای بزرگ معتقد هستم که حضرت ‏زینب (س) حتی موقتاً به نیابت از امام سجاد (ع) بعد از شهادت اباعبدالله (ع) مسئولیت و بار بزرگ ‏امامت بر عهده داشت تا شرایط تقیه برای امام سجاد (ع) از میان برداشته شود زیرا خطر مرگ حتمی ‏امام را بعد از عاشورا تهدید می‌کرد و این حضرت زینب (س) است که به نوعی بار امامت را موقتاً بر ‏دوش دارد تا شرایط خاص از امام سجاد (ع) برداشته شود و تهدید متوجه امام نباشد و این شرایط از ‏بعد از حادثه کربلا تا دربار یزید در شام ادامه می‌یابد. ‏

* حضرت زینب (س) چگونه و از کجا شرایط لازم برای تفویض امامت به حضرت سجاد (ع) را مهیا ‏کرد؟ ایشان چگونه از ولایت و امامت دفاع نمود؟
در شام بعد از سخنان افشاگرانه حضرت زینب (س) و بیانات خودشان و انفعالی که یزید پیدا می‌کند ‏خطر از امام سجاد (ع) برداشته می‌شود و این ناشی از حضور در عرصه حضرت زینب (س) است که ‏در تاریخ بی‌سابقه است یعنی نشان می‌دهد وقتی در هر برهه‌ایی امامت و ولایت در خطر باشد زنان ‏هم همچون مردان مسئولیت مهم دفاع از ولایت و امام زمان خود را بر عهده دارند و در اینجا دیگر ‏بحث اذن پدر و اذن همسر برای دفاع از حریم ولایت بر نمی‌تابد و باید در عرصه حضور پیدا کرد. ‏

* به غیر از حضرت زینب (س) آیا شاهد حضور زنان در حادثه عاشورا و بعد از آن هستیم؟
غیر از وجود مقدس حضرت زینب (س) بانوان دیگری هم بودند که در قیام همیشه جاوید حضرت ‏امام حسین (ع) نقش داشتند مانند؛ همسر زهیر که این بانو نقش مهمی در تحول و هدایت زهیر ‏داشت و او را از اعماق جهنم به طبقات بالای بهشت رهنمون ساخت. از زنان دیگر که ما در واقعه ‏کربلا می‌توانیم به نوعی از آن‌ها یاد کنیم همسر عبدالله عمیر کلبی تنها زن شهید کربلا است که به ‏فرمان شمر به شهادت رسید. ‏
همچنین حضور برخی بانوان که همسران خود را در این جهاد بزرگ و شرایط سخت‌ رها نمی‌کنند ‏شاهد هستیم و این نه به عنوان این امر که آنان می‌خواستند با همسرانشان باشند بلکه آنان می‌خواهند ‏در این مجاهدت عظیم نقش و سهمی داشته باشند لذا برخی از شهدا با همراهی همسرانشان به کربلا ‏می‌آیند و این نشان دهنده سهم و نقش زنان در این حادثه است. البته از بعدی دیگر نیز ما حضور زن ‏را در عرصه کربلا شاهد هستیم بعد از شهادت امام حسین (ع) آن نابکاران به خیام حمله می‌کنند زنی ‏از سپاه دشمن که همراه با همسرش از قبیله بکربن وائل در صحنه حضور دارد وقتی چنین صحنه را ‏می‌بیند که ناجوانمردانه به زنان و کودکان امام (ع) حمله‌ور شدند در میان مردان بی‌غیرت و بی‌دین ‏یک نیزه یا عمودی را حمل کرده و با فریاد یالثارات رسول الله(ص) به سمت آنان حمله می‌کند تا از ‏فرزندان و کودکان امام (ع) دفاع کند و هر چند این حرکت با ممانعت همسرش مواجه می‌شود اما ‏خود نشان پیشتاز بودن زنان نسبت به مردان در حادثه عاشورا است. ‏

* آیا در مقاطع بعد تحرکات از این دست از سوی زنان برای حمایت از حریم اسرای آل الله در حافظه ‏تاریخ ثبت شده است؟
شما در تاریخ ملاحظه می‌کنید وقتی اسرای اهل بیت (ع) را با آن وضع زننده و پوشش نامناسب وارد ‏کوفه می‌کنند و آنان را در معرض دید نامحرمان و مردمان کوفه قرار دادند باز زنی از اهالی کوفه ‏هنگامی که متوجه می‌شود این اسیران خاندان آل الله هستند به شدت افسرده می‌شود و برای بانوان ‏اسیر پوشش می‌آورد وآنان را از این وضعیت بیرون می‌آورد. در وقایع دیگر هم ما شاهد هستیم وقتی ‏اسرا را به شام وارد می‌کنند هند همسر یزید که دختر عبدالله بن عامر بن کری است و پدر او پسر ‏عموی عثمان است و در زمان عثمان حاکم بصره است و به واسطه آتش افروزی و فتنه‌گری در قائله ‏جمل از سوی امیرالمؤمنین عزل می‌شود با دیدن وضع خاندان پیامبر و مشاهده سر فرزند رسول الله(ص) ‏در مقابل یزید بر نمی‌تابد و با وجود اعتراض یزید از مجلس بیرون می‌آید و در پاسخ به یزید ‏می‌گوید تو با خاندان پیامبر اینگونه عمل کردی و اکنون به فکر خانواده خود هستی؟ این‌ها نشانگر ‏این است که با وجود آنکه بعد از پیامبراکرم (ص) از عرصه سیاست و مسائل اجتماعی بیرون رانده ‏بودند اما باز هم این زنان هستند که عملکردی بهتر از مردان دارند. ‏

* در اثر بیداری ایجاد شده در جامعه بعد از عاشورا، به واسطه نقش فزاینده حضرت زینب (س) آیا ‏تحرکی کاملاً زنانه را در جریان خونخواهی از امام حسین (ع) و یا موارد مشابه شاهد هستیم؟
یک مورد دیگر که می‌توان از آن یاد کرد حادثه ایجاد شده در کوفه بعد از مرگ یزید (لعنت الله علیه) ‏و فرار عبید الله بن زیاد از عراق و بیرون کردن عمر بن حریث جانشین عبیدالله از کوفه است. ‏
مردم کوفه که می‌خواستند به نوعی استقلال داشته باشند تا شرایط برای پذیرش حکومت توسط یک ‏فرد مشخص مهیا شود بزرگان این شهر برای در دست گرفتن حکومت عمربن سعد را که یکی از ‏عاملین اصلی جنایت کربلا است معرفی کردند و طی توافقی بنا بر آن شد تا عمر بن سعد را در مسجد ‏به عنوان امیر کوفه معرفی کنند ولی درمقابل این مردان نامرد پلید این زنان کوفه از قبایل همدان و ‏ربیعه هستند که شیون کنان داخل مسجد می‌آیند و فریاد می‌زنند از شمشیر این جنایتکار هنوز خون ‏حسین (ع) می‌چکد و شما می‌خواهید او را امیر کوفه کنید؟ و در حقیقت به واسطه حرکت این زنان، ‏این مردان بی‌غیرت از تصمیم خود منصرف می‌شوند و یک فرد خنثی و بی‌طرفی را به عنوان امیر ‏کوفه برمی‌گزینند و این تقریباً مجموعه حرکاتی است که بعد از عاشورا شکل گرفته و زنان در آن ‏حضور دارند. ‏

* در قیام بزرگی نظیر قیام مختار و قیام توابین که از شاخصه‌های خونخواهان بعد از عاشورا است آیا ما ‏حضور زنان نظیر آنچه در سریال مختارنامه دیدیم شاهد هستیم؟ ‏
ما در قیام مختار شاهد حضور آنچنانی زنان نیستیم هر چند که در تاریخ آمده در پایان کار وقتی که ‏مختار در دارالعماره کوفه محاصره شده بود و مصعب بن زبیر بر آن‌ها کار را سخت گرفت این زنان ‏کوفه بودند که به بهانه عبور از دارالعماره کوفه گهگاه در زیر پوشش‌های خود مواد غذایی و آذوقه ‏پنهان می‌کردند و محاصره شدگان از این قضیه آگاه بودند و پنهانی آذوقه‌ها را از زنان می‌گرفتند که ‏این قابل توجه است و بعد هنگامی که مصعب و مهلب از این حرکت با خبر شدند مانع از ‏ورود زنان به دارالعماره کوفه شدند اما آنطور که در سریال مختار نشان می‌داد که زنان در وقایع مؤثر ‏هستند و با زنان دیگر ارتباط برقرار می‌کنند در تاریخ چیزی مشاهده نمی‌کنیم فقط در پایان کار مختار ‏وقتی که زنان وی به دست مصعب اسیر می‌شوند مصعب از آن‌ها می‌خواهد که از مختار برائت جویند ‏تا آن‌ها را آزاد کند. آن زن که دختر سمره بن جندب است می‌گوید اکنون که پای مرگ و زندگی در ‏میان است هر آنچه را که در مورد مختار بگویید من هم می‌گویم و بدین ترتیب آزاد شد. اما همسر ‏دیگر او که دختر نعمان بن بشیر است در پاسخ این تقاضا گفت: من چگونه از مردی برائت بجویم که ‏روز‌ها را روزه داشت و شب‌ها را به تهجد و شب زنده‌داری می‌گذراند و در قصاص فرزندان ‏پیامبر (س) تلاش کرد برائت بجویم من چنین کاری نخواهم کرد. بنابر این او به دستور مصعب بن زبیر گردن زده شد و به شهادت رسید. اما نقش خاصی از زنان حتی ‏در واقعه حره و قیام توابین شاهد نیستیم. ‏

* با توجه به در پیش بودن حادثه اربعین حسینی ارزیابی خود را از بزرگداشت این واقعه و نقش حضرت ‏زینب (س) برای خوانندگان شما بیان کنید؟
داستانی که راجع به اربعین و بازگشت کاروان اسرای کربلا بعد از ۲۰ روز به صحرای کربلا در هنگام ‏مراجعت به مدینه و حضور جابربن عبدالله انصاری و عزاداری آن‌ها در این مکان در حقیقت یک بهانه ‏است و چنین مسئله‌ای نمی‌تواند عاملی برای جاودانه شدن اربعین در تاریخ و فرهنگ شیعه باشد ‏لذا شما می‌بینید به فرموده امام عسگری (ع) زیارت اربعین یکی از پنج نشانه مؤمن تلقی می‌شود. ‏حال اگر این نکته مطرح شود که اربعین و فرود کاروان اسرا به کربلا بیست روز قبل‌تر و یا بعد‌تر ‏صورت می‌گرفت آیا آن روز را گرامی ‌می‌داشتند یا خیر این بحث دیگری است. نکته مهم در این ‏مسأله این است که هر مصیبتی هر چند سخت و سنگین باشد برای صاحبان عزا، بعد از چهل روز ‏سرد می‌شود و رو به فراموشی می‌رود و اگر فراموش هم نشود صاحبان عزا مثل روزهای اول بعد از ‏چهل روز دیگر مصیبت زده نیستند و البته این به خواست خداوند است. اما اربعین اباعبدالله (ع) ‏حادثه‌ای است که ما نسبت به هیچ یک از معصومین (ع) نداریم و درست در زمانی اتفاق می‌افتد که ‏تمام داغ‌ها رو به خاموشی و سردی می‌گراید اما مصیبت حضرت و داغ جانکاه عاشورا در اربعین ‏شعله‌ور‌تر می‌شود. ‏
بنابر این نباید تصور شود که عزای امام و عمق این فاجعه که نسبت به آل رسول الله (ص) پدید آمد ‏مثل بقیه مصیبت‌ها زودگذر است و این حادثه هرگز نباید خاموش شود. به عبارت دیگر اربعین یک ‏تذکر و بیدارباشی است برای دوام این حادثه و از این حیث اهمیت یافته است. ‏
 
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر: